yann armerzhour

Fellout a ra d'ar gouarnamant lakaat a-gevred Pariz intra-muros hag ar c'humunioù war he zro da sevel "Pariz Vras". Marteze diouzh skouer "Greater London" a zo bet savet un deg vloazh zo. Anvet eo bet Christian Blanc da Sekretour Stad d'ober war-dro an dra-se.

Emañ hennezh o paouez kinnig e raktres da Boelgor Diorren Padus Departamant an Yvelines pe Rannvro Enez-Frañs; n'eo ket lavaret pehini gant Le Parisien. D'an 23-24 a viz Du e vo sellet pizh outañ gant ar Vodadenn Vroadel.

Ober eus Pariz ur "gêr-ved" (1) eo pal Christian Blanc. D'hen ober e vo klasket lakaat da 4% he feur kreskañs. 1 milion a implijoù nevez a vefe savet en ur ober 15 vloazh. Seizh pol ekonomiezh a vo. Uhelgompezenn Saclay, etre Saclay ha Versailles, a deufe da vezañ "ur greizenn skiant ha teknologiezh bedel he ment". An tolead etre Saclay hag Evry a vefe "traoñienn ar bioteknologiezhoù ha skiantoù ar vuhez". Kement-se a vefe graet e-ser postañ 35 miliard a euroioù.

Yann Breizhat a zeu div c'houlenn d'e spered  :

• Ar greskañs-se, hag e teuio evit mad ar rannvroiou pe diwar o c'houst ? Kreñv-kenañ eo 4%. N'eo ket bet tizhet gant Frañs a-bezh er bloavezhioù tremenet ha ne vo ket a dra sur en dazont.
• Penaos e vo gouarnet an tolead-kêr nevez ? Gant ar Stad war-eeun ? Pe digreizennet e vo er memes mod hag ar penn-gêrioù pe vetropolennoù nevez a vo savet da geñver reform ar c'humuniezioù tolead zo war ar stern.

(1) ville-monde

Diwezhat on un tamm. Met marteze es eus tu da brenañ anezhi c'hoazh. Niverenn Telerama eus ar sizhun all (3119) a zo un doser diwar-benn an design e-barzh. Pled 'm eus taolet d'an interview gant Philippe Starck. N'on ket sot gant ar pezh a ra med komz a ra brav diwar-benn mod d'ar bed da emdreiñ.

Aet droug er "gelionenn" peogwir e kav dezhi n'eus ken nemed ur soñj simpl e spered an dud : adkavout kreskañs en ekonomiezh. Hag hi o lavar kement-se amañ. An dud a soñj dezho, emezi, e vo diskoulmet neuze hor c'hudennoù a-vremañ. Ankounac'haet ganto ar freuz hag ar reuz zo degouezhet daoust d'ar c'hreskañs pe abalamour dezhañ.

Me ne gav ket din ivez e vefe prest an dud da asantiñ d'an digreskañs. Koulskoude e komprenont eo ret cheñch doareoù ar c'hreskañs paneve ken evit doujañ d'an endro.

Pegement e c'hallo ar planed-douar gouzañv hep na vo roet loc'h da brosesusoù diamginus ? Setu pezh o deus klasket tud Kreizenn Reziliañs Stockholm da c'houzout. Kavout a ra dezho ez eus nav harz a vo gwell chom hep mont en tu-hont dezho :

1.- Gwiskad ozon ar stratosferenn

Gwarez a ra ar vuhez war an douar diouzh skinadur ultra-violet an heol. Ober gant produioù kimiek evel ar freon en doa toullet ar gwiskad ozon. Berzet eo bremañ implijout an danvezioù-se er bed a-bezh. Setu digor an hent d'ar gwiskad ozon da wellaat a-nebeudoù.

2.- Ar bioliesseurter

War vihanaat e ya bioliesseurter ar planet-douar buannoc'h eget biskoazh e-kerzh istor mab-den. Pa vez kalz a spesadoù o vont da get ha pa vez spesadoù all oc'h aloubiñ tachennadoù nevez e c'hall bezañ direizhet stabilder an ekosistemoù.

3. Strewadur produioù kimiek

Strewadur kompozadoù kimiek padus evel metaloù, kompozadoù organek liesseurt, radionukleidoù a zo e-touez ar cheñchamantoù-alc'hwez a zo kiriek mab-den dezho. Meur a skouer a zo eus an efedoù additivel ha sinergiel diwar ar c'hompozadoù-se. Nec'hus eo dreist-holl efed ar frouezhuster o tigreskiñ hag hini potañsial ar gwallaozañ genetikel hollbad.

4. Cheñchamant an hin

Emañ bremañ 387 ppmv CO2 en aergelc'h. Sinoù ez eus bet a-nevez ez eo tra-walc'h da vezañ en tu-all d'an harz. Pegeit e c'hello ar bed chom evel-se hep ma vo cheñchamantoù diamginus. Eno emañ an dalc'h.

5. Ar mor o trenkaat

Ouzhpenn an hin a zo cheñchet gant an dilaoskadennoù CO2. Trenkaat a ra ar mor pa vez disolvet ar CO2 gantañ. Efediñ a ra da gentañ an organegi krogen pe skeledenn dezho. War-lerc'h, diwar cheñchamant ekosistemoù ar mor e c'hallo mont war vihanaat krenn ar poblañsoù pesked.

6. Uzañs dour dous ha sikl hollek an dour.

Bremañ eo mab-den an nerzh mestr a zetermin fonksion ha loderezh dour dous ar planed-douar. Gortozet e vez e vo 500 million a dud a vo berr an dour dous ganto e 2050.

7. Cheñchamant sistem leur an douar

Koajoù, tachennoù gleb ha seurtoù natur all a ya da douar labour e pep lec'h er bed. Ar cheñchamantoù-se o deus heuliadennoù evit ar bioliesseurter, an hin, red an dour, sikl ar c'harbon ha sikloù all. Efediñ a ra toueziadur ar cheñchamantoù lec'hel ha rannvroel sistem ar planed-douar a-bezh.

8.- An nitratoù hag ar fosfor o strewiñ er biosferenn hag er morioù

Al labour-douar modern en-deus kemmet spontus red an azot hag ar fosfor en natur. Gwall saotret en deus an endro-dour, direizhet he ekosistemoù ha kengraet d'an efed ti-gwer.

9. aerosolioù o kargañ an aergelc'h

Ur strewadenn partikulennoù munut en ur gaz eo un aerosol. Ar partikulennoù-saotrañ, diwar loskidigezh al loskantoù fosil da skouer a efediñ yec'hed mab-den. Bep bloaz e varv 800.000 den kent termen gant se. Efediñ a ra an hin ivez dre cheñchamantoù-furmañ ar c'houmoul pe dre aktiñ evel gazoù efed ti-gwer.

Lakaet o deus skiantourien Stockolm o istimadenn eus stad an traoù war un daolenn :

 (skeudenn tennet eus lec'hienn Stockolm Resilience Center)

Gwelet a rit. Poent bras e vefe cheñch penn d'ar vazh war deir zachenn d'an nebeutañ !

War zilerc'h mab-den e chom pell-pell e roudoù da welet : dismantroù diwar e savadurioù ha traouezoù diwar e vuhez bemdez. Bez ez eus ivez an dilerc'hioù eus e c'hreanterezh, en o souez ar re nukleel, pe an danvez steuziet da-viken: eoul-maen,  glaou, ha m.o.m.

War zilerc'h al loened pe an amprevaned, goude ur pennad amzer, n'eus mui tres ebet anezho.

(photo : centrum voor innovatie Van de Bouwkolom)

Setu. C'hoant da zreveziñ ar re-se zo deuet da c'hreanterien zo. Ha roet lañs neuze d'al luskad a vez graet "cradle to cradle" dioutañ e Saozneg. "A gavell da gavell" e Brezhoneg. D.l.e. ar produioù hag an dilerc'hioù a rank bezañ adlakaet da dalvezout da virviken, e-lec'h bezañ lakaet a-benn ar fin en diskarg-lastez. Hag e rank an holl energiezh dont eus mammennoù padus.

N'em eus kavet lec'hienn a-feson ebet e Bro-C'hall hag a gomz eus ar meiziad-se ("de berceau à berceau"). E Saozneg ez eus ur pennad e Wikipedia. Ha lec'hienn ar c'huzulva, EPEA e anv, a ro skoaz d'an embregerezhioù war an dachenn-se a zo e Saozneg hag en Alamaneg.

Un tamm poelladenn blijus e vo din treiñ pajenn EPEA, pennaenn he zitl ("principle")

Design a gavell da gavell a zo awenet gant an natur ma n'eus ket plas enni evit meiziad an dilerc'h :  dilerc'h = boued.

"A gavell da gavell" a zo antidot d'ar paradigm "a gavell da vez" ma ne vez an darn vrasañ eus ar c'helc'hiadoù-produ nemet hanter-gelc'hiadoù ma vez kaset ar produioù diwar-wel da ziskargoù-lastez war-lerc'h o buhez talvoudus.

A gavell da gavell a zo e bal adsevel kelc'hiadoù didroc'h evit ar bouedoù pe bevoniel pe deknikel gant efedoù mat padus war ar gounid, an endro ha yec'hed mab-den.

Oberatael-tre eo an design a gavell da gavell : tennañ a ra etrezek ar parfeter. Gallout a ra prouiñ pa vez deuet a-benn eus e gefridi pe begement en deus graet berzh gantañ.

N'eus "riskl politik" ebet gant an design a gavell da gavell. Reolioù nevez n'hallint ket koustañ d'an embregerezhioù a vo aet dija er-maez tachenn lezennoù an endro dre en em disober eus ar meizad dilerc'h.

Oberatael a zo lavaret ? Bon ! ... Un embregerezh 'm eus kavet hag a lavar emañ o lakaat an dra-se da dalvezout. Amañ hag amañ. Tapet ganti ar priz kentañ "cradle to cradle" a oa roet. Ha war an tu all da se ez eus un tamm displegadenn e Galleg !

Un diskouezadeg oa bet aozet gant Centre Céramique Maastricht ha tapet skeudennoù gant an aotrou Pierre Swillens ha lakaet war Flickr. Trugarez dezhañ. Lavaret oa da vugale livañ o soñj :

M'ho peus c'hoant da c'houzout muioc'h, ul levr zo bet savet gant William McDunough ha Michael Braungart, hemañ diwezhañ paotr an EPEA. Amañ e kaviot un tamm diviz diwar e benn.

Setu-aze ar goulenn savet gant Paul Krugman, anezhañ priz Nobel diwezhañ war an armerzh, en ur pennad er New York Times. Hir ar pennad-se e Saozneg. Setu berr-ha-berr ar pezh 'm eus komprenet.

Ral eo an armerzhourien o deus bet gwelet an enkadenn o tont. Ar re o deus bet graet n'o devez ket bet klevet hag en tu-all da se ez eus bet graet goap outo a-wechoù.

Penaos 'ta eo chomet dall ar peurliesañ eus mailhed hor micher ? Kavout a rae dezho e oa "rasiaonel"  ar bosterien pa zibabe o fostadurioù, eme bPaul Krugman. Setu lakaet o fiziañs e marc'had an arc'hant. Hervezo e c'halle hemañ kavout priz gwirion an traoù hep na vefe ezhomm d'ar Stad emellout . Ar c'hontrol an hini eo eo bet prouet gant an enkadenn evel-just. Alies a-walc'h e vez "dirasiaonel" emzalc'h an dud war ar marc'hadoù arc'hant. Neuze n'hall ket ar re-se chom hep bezañ reoliet.

Un hevelep tra a oa c'hoarvezet gant an armerzhourien a-raok an enkadenn 1929. Krediñ a rae dezho e oa difazi ar marc'had. War-lerc'h e oa arru John Maynard Keynes en doa hevelebet posterien ar Yalc'h ouzh tud o kemer perzh er c'henstrivadegoù pronostik da-geñver ur priz kened. Da lavaret peseurt plac'h a vefe dibabet e oant pedet. Da lavaret peseurt plac'h a oa kavet ar goantañ ganto o-unan, ne oant ket. Hevelep tra gant ar bosterien e-keñver kevrannoù an embregerezhioù feuriet er Yalc'h.

Tamm ha tamm dre ma rae berzh an ekonomiezh e oa ankouaet kelenn Keynes hag enkadenn 29. Ar "gKeynesianed" o-unan a oa en em lakaet da grediñ e oa reizh ar marc'had gozik bewech. Pa vez "rasiaonel" an traoù e c'haller drevezañ anezho gant modeloù matematik. Micherad an armerzh a zo bet dihentet, eme bPaul Krugman, abalamour da vezañ kemmesket ganto ar gwir hag ar c'haer ma oa o modeloù.

Ret dezho bremañ adsevel ar skiant armerzh war ar gwir : dirasiaonel e vez alies argerzh an obererien armerzh.

Diouzh ar c'hiz eo an design neuze, med petra eo end-eeun ? D'ober un tamm anaoudegezh gant ar meizad-se en deus lakaet Mirdi an design London istor design ar c'hadorioù war e lec'hienn : ur c'hantvedad a gadorioù.

Hag em fennad all ez eus anv eus kadorioù ivez. Betek p'emaoc'h kit da welet ar bajenn gouestlet d'hor c'henvroidi, ar vreudeur Bouroullec.

(Ne ket ur souezh e vez Breizhiz awenet gant ar bezhin !)

Darn a fell dezho e vefe roet ur ster ledanoc'h d'ar ger design. "Muioc'h eget ur gador gozh eo" eme Kreizenn an design Bro Danmark, "An design n'eo ket labour gant dafaroù e kroazlec'h etre ar stumm hag an arc'hwel hep mui ken. Implijet e vez  aliesoc'h alies evel un hentenn da ziskoulmiñ kudennoù kemplezh, organizañ argerzhoù labour hag optimizañ darempredoù etre an dud." Hag int o kinnig ur film berr da zisplegañ o mennozh. Marteze e kaviot ez eus re a vruderezh evit embregerezhioù Danmark e-barzh met kelennus a-walc'h eo.

PS : Meizout a ran eo ma holl liammoù e Saozneg. Ra vin digarezet gant ar re na lenn ket (c'hoazh) ar yezh-se. C'hoant 'm bije da dreiñ ar film berr e Brezhoneg, met e VP6 Flash Player eo. Setu n'hall ket bezañ lennet gant windows movie maker

Gwelet e vez alies an design-mañ a zeu eus an XIXvet kantved pe a zo awenet gantañ :

E MacDo An Oriant :

En Oriant c'hoazh 'm eus gwelet ar "van"-se (bruderezh digoust !) :

e harz ranndioù nevez savet :

Bez' ez eus meur a stal arrebeuri design em c'hêr c'henidig.

Ar gador-mañ em boa gwelet anezhi e rakprenestr stalig un hendraourez En Alre. Ne oa ket evit lavaret din piv oa an designour. Souezhet e oan an tamm ac'hanon e vefe lakaet un dra e gwerzh ganti hep na ouife he orin. ... Ha me n'em eus ket furchet c'hoazh :-)

Marylise Lebranchu, fellout a ra dezhi, a-hervez, e vo gwelet emañ Breizh war hanter gant traoù nevez. Setu, ar c'hadorioù-mañ a vez gwelet e Ti-Breizh e Paris :

Plijout a ra din bezañ er seurt endro p'emaon o veajiñ.

En aerborzh Billund e Bro Danmark :

E ti-gar St Pancras e London, bet adnevezet n'eus ket pell da zegemer an Eurostar :

A-benn ar fin, a-du emaon gant ar pezh a lavar IKEA (bruderezh digoust adarre !). Setu eo lakaet ar pennad-mañ e blog un armerzhour :

Rebechet e oa d'ar Stadoù Unanet bezañ chomet hep sinañ feur-emglev Kyoto. Bremañ eo laouen an dud en deus lâret Obama e strivo evit ma vo savet ur feur-emglev mat e Kopenhag. Koulskoude darn en Europa a zo o chom war o c'hoant : re izel eo palioù ar SU evit digresk an dilaoskadennoù CO2, emezo. Mard emañ kont ar c'hiz-se, ne vo ket a-du ar broioù all ha ne vo tapet emglev ebet e kêr-benn Danmark.

Koulskoude pa'z eo gwelet an traoù eus a-dost ne vefe ket ken disheñvel-se strivoù ar SU diouzh re Europa.
Europa a ginnig 20% digresk a-benn 2020 e-keñver 1990 (*), gant youl da vont betek 30% ma ra ar broioù all memestra. Met 8% zo bet gouestlet dija da geñver Kyoto. Chom a ra 12% da ober eta. Ouzhpenn zo, mennet eo Europa da ober gant ar C'hredadoù CO2. Gounezet e vo ar re-se gant ar broioù pe an embregerezhioù a seveno er-maez eus Europa raktresoù hag a zigresko ar CO2. Pa vo dalc'het kont eus ar c'hredadoù-se, e chomo emichañs war-dro 5% digresk hepken da ober war dachennad Europa he-unan.
Ha 5% a zo dres an digresk a vefe graet gant ar SU, ma vefe kaset da benn danvez-lezenn Waxman-Markey a zo bet degemeret gant Kambr an Dileuridi hag a zo bremañ gwelet spis gant ar Sened. Da vihanañ hervez pezh a lavar ar WRI (World Resources Institute) anezhañ meizvod (think tank) amerikan.

(*) "Panel" Aozadur ar Broadoù Unanet evit an hin a erbed 20-40%.

Eus ar ran bet lakaet en ur podad dour ez eus anv. Lakaet an tan dindan hag an dour o tommaat tamm ha tamm. Daoust dezhi bezañ en arvar da vezañ poazhet e chom ar ran da c'hortoz betek ma'z eo re ziwezhat.
An aotrou Paul Krugman, anezhañ Priz Nobel an armerzh diwezhañ, a zegas an istorig-se (e Saozneg) da soñj deomp. Kavout a ra dezhañ omp evel ar ran pa zaleomp da gemer an arbennigoù ret e-keñver tommadur an hin.
Evit gwir n'eo ket deuet c'hoazh ar stadoù a-benn da sevel ur ragemglev da vezañ sinet en emvod meur Kopenhag e miz Kerzu. Evel m'ouzoc'h, dizale ne dalvezo ket feur-emglev Kyoto ken. Ret e vo lakaat un all en e lec'h eta.
War-raok int aet an traoù koulskoude er G8 diwezhañ en Aquila. A-du emañ an izili evit ma vefe graet 50% digresk d'an dilaoskadennoù CO2 a-benn 2050 er bed a-bezh. D'o dilaoskadennoù o-unan e vefe graet 80% digresk.

Un emvod meur all a oa dalc'het war un dro en Aquila : hini ar "Major Economies Forum" a vod 15 bro (*). Hennezh eo savet a-du gant ar G8 evit ma vo dalc'het tommadur an hin en tu-mañ da zaou zerez. N'en deus ket asantet d'ar palioù evit an dilaoskadennoù CO2 avat. Broioù bras o tiorren, Bro India ha Bro Sina dreist-holl, a lavar ez eo gant ar broioù pinvidik ez eo bet graet al lodenn vrasañ eus an dilaoskad betek hen. Setu ret d'ar re-se kregiñ e-barzh ar c'hentañ ar gwellañ ha kemer palioù uhel a-walc'h evit digresk un tamm mat o dilaoskadennoù CO2 a-benn 2020. Hag ouzhpenn-se digoll ar broioù paour eus ar strivoù a vo goulennet diganto.

(*) MEF, "Major Economies Forum on energy and climate" a oa diazezet gant ar Stadoù Unanet dindan Prezidant Bush. An izili a zo : Aostrali, Brazil, Kanada, Sina, an UE, Frañs, Alamagn, India, Indonesia, Itali, Japan, Korea ar Su, Meksik, Rusi, Afrika ar Su, Breizh Veur hag ar  Stadoù Unanet.

Gant gerioù all, bep seizhvet den a dremen gant e naon bemdez, eme ar FAO, anezhañ Aozadur ar Broadoù Unanet evit al labour-douar hag ar boued, en un danevell nevez embannet.

N'eo ket, evel a-gent, un eost fall pe ur gwallreuz naturel a zo abeg. Enkadenn an armerzh an hini eo, eme ar FAO.
E 2009, an dud ez eus anezho 11% muioc'h gant an naon eget warlene.
Anv zo eus ur gwall veskaj etre an enkadenn armerzh hag ar geraouez zo war ar boued e meur a vro. Se en deus kaset 100 milion a dud ouzhpenn en dienez en ur ober bloaz.

650 milion a dud a zo ar gernez warno e broioù Asia ha Mor Habask, 265 milion en Afrika er c'hreizteiz d'ar Sahara, 50 milion en Amerika latin, e Reter-Kreiz hag en Afrika an Hanternoz.

Ouzhpenn-se ez eus 15 milion a dud da vihanañ hag a  zo o tioueriñ boued er broioù greantel pinvidik.

Un arvar a-bouez eo enkadenn ar boued evit ar peoc'h hag ar surentez er Bed, eme ar FAO.