yann armerzhour

War a seblant emañ ar berc'h warnañ bremañ. Ha souezhet lod eus an dud rak doare oa dezhañ bezañ c'hortozet evel ar Mesiaz. Ha lod all da lavaret ne oa ket bet degemeret ken mat-se ar gwir Vesiaz ivez.

Meur a bennad er c'hazetennoù pe er blogoù a zispleg deomp ar rag hag ar perag evel-just.

Diwar ar pezh a lavar an Ao. David Brooks en New York Times, ne fell ket d'an Amerikaned e vefe o frezidant o lakaat e fri e pep tra. Ur seurt Sarkozy ha pa ne vefe ket Bling-Bling eveltañ : "Even in blue states like Massachusetts, voters want a government that is energetic but limited — a servant, not a leviathan." (*) eme David Brooks diwar-benn an dilennadeg bet nevez-dalc'het da erlec'hiañ Ted Kennedy, Doue d'e bardono. Kollet eo bet gant tu Obama.

A-hend-all n'int ket sur e vefe gwell dezho kemer doareoù armerzh Europa. Gant an enkadenn e soñje koulskoude d'an den e vefe aet ar Stadoù Unanet skuizh gant ar frankizouriezh. Paul Krugman, an armerzhour brudet ha priz Nobel, en deus skrivet zoken ur pennad en New York Times da lavarout e oa kement startijenn en Europa hag en Amerika daoust d'an telloù hiroc'h en hor c'hevandir.
Hag eo gwir marteze en deus kresket armerzh Europa kement hag hini ar SU er bloavezhioù tremenet. Koulskoude delc'her a ra ar PBG(**) dre annezad da vezañ izeloc'h awalc'h amañ eget en tu all d'ar mor Atlantel. Pezh zo diskouezet splann gant an taolennoù-mañ : amañ hag amañ. Bremañ emañ ar from eus an enkadenn o pellaat hag an ezhomm d'adlañsañ an armerzh o vont war gresk. Setu ma vo techet an Amerikaned da zistreiñ d'o gizioù kozh, ar re a gav dezho o doa degaset berzh en diagent.

(*) Evit gwir er stadoù glaz evel Massachusetts zoken, an dilennerien a fell dezho kaout ur gouarnamant a zo startijenn gantañ. Koulskoude e fell dezho e vefe lakaet harz dezhañ ivez : Ul Leviathan n'eo ket, ya ur mevel !

(**) Produadur Broadel Gros

Aet droug er "gelionenn" peogwir e kav dezhi n'eus ken nemed ur soñj simpl e spered an dud : adkavout kreskañs en ekonomiezh. Hag hi o lavar kement-se amañ. An dud a soñj dezho, emezi, e vo diskoulmet neuze hor c'hudennoù a-vremañ. Ankounac'haet ganto ar freuz hag ar reuz zo degouezhet daoust d'ar c'hreskañs pe abalamour dezhañ.

Me ne gav ket din ivez e vefe prest an dud da asantiñ d'an digreskañs. Koulskoude e komprenont eo ret cheñch doareoù ar c'hreskañs paneve ken evit doujañ d'an endro.

Pegement e c'hallo ar planed-douar gouzañv hep na vo roet loc'h da brosesusoù diamginus ? Setu pezh o deus klasket tud Kreizenn Reziliañs Stockholm da c'houzout. Kavout a ra dezho ez eus nav harz a vo gwell chom hep mont en tu-hont dezho :

1.- Gwiskad ozon ar stratosferenn

Gwarez a ra ar vuhez war an douar diouzh skinadur ultra-violet an heol. Ober gant produioù kimiek evel ar freon en doa toullet ar gwiskad ozon. Berzet eo bremañ implijout an danvezioù-se er bed a-bezh. Setu digor an hent d'ar gwiskad ozon da wellaat a-nebeudoù.

2.- Ar bioliesseurter

War vihanaat e ya bioliesseurter ar planet-douar buannoc'h eget biskoazh e-kerzh istor mab-den. Pa vez kalz a spesadoù o vont da get ha pa vez spesadoù all oc'h aloubiñ tachennadoù nevez e c'hall bezañ direizhet stabilder an ekosistemoù.

3. Strewadur produioù kimiek

Strewadur kompozadoù kimiek padus evel metaloù, kompozadoù organek liesseurt, radionukleidoù a zo e-touez ar cheñchamantoù-alc'hwez a zo kiriek mab-den dezho. Meur a skouer a zo eus an efedoù additivel ha sinergiel diwar ar c'hompozadoù-se. Nec'hus eo dreist-holl efed ar frouezhuster o tigreskiñ hag hini potañsial ar gwallaozañ genetikel hollbad.

4. Cheñchamant an hin

Emañ bremañ 387 ppmv CO2 en aergelc'h. Sinoù ez eus bet a-nevez ez eo tra-walc'h da vezañ en tu-all d'an harz. Pegeit e c'hello ar bed chom evel-se hep ma vo cheñchamantoù diamginus. Eno emañ an dalc'h.

5. Ar mor o trenkaat

Ouzhpenn an hin a zo cheñchet gant an dilaoskadennoù CO2. Trenkaat a ra ar mor pa vez disolvet ar CO2 gantañ. Efediñ a ra da gentañ an organegi krogen pe skeledenn dezho. War-lerc'h, diwar cheñchamant ekosistemoù ar mor e c'hallo mont war vihanaat krenn ar poblañsoù pesked.

6. Uzañs dour dous ha sikl hollek an dour.

Bremañ eo mab-den an nerzh mestr a zetermin fonksion ha loderezh dour dous ar planed-douar. Gortozet e vez e vo 500 million a dud a vo berr an dour dous ganto e 2050.

7. Cheñchamant sistem leur an douar

Koajoù, tachennoù gleb ha seurtoù natur all a ya da douar labour e pep lec'h er bed. Ar cheñchamantoù-se o deus heuliadennoù evit ar bioliesseurter, an hin, red an dour, sikl ar c'harbon ha sikloù all. Efediñ a ra toueziadur ar cheñchamantoù lec'hel ha rannvroel sistem ar planed-douar a-bezh.

8.- An nitratoù hag ar fosfor o strewiñ er biosferenn hag er morioù

Al labour-douar modern en-deus kemmet spontus red an azot hag ar fosfor en natur. Gwall saotret en deus an endro-dour, direizhet he ekosistemoù ha kengraet d'an efed ti-gwer.

9. aerosolioù o kargañ an aergelc'h

Ur strewadenn partikulennoù munut en ur gaz eo un aerosol. Ar partikulennoù-saotrañ, diwar loskidigezh al loskantoù fosil da skouer a efediñ yec'hed mab-den. Bep bloaz e varv 800.000 den kent termen gant se. Efediñ a ra an hin ivez dre cheñchamantoù-furmañ ar c'houmoul pe dre aktiñ evel gazoù efed ti-gwer.

Lakaet o deus skiantourien Stockolm o istimadenn eus stad an traoù war un daolenn :

 (skeudenn tennet eus lec'hienn Stockolm Resilience Center)

Gwelet a rit. Poent bras e vefe cheñch penn d'ar vazh war deir zachenn d'an nebeutañ !

Setu-aze ar goulenn savet gant Paul Krugman, anezhañ priz Nobel diwezhañ war an armerzh, en ur pennad er New York Times. Hir ar pennad-se e Saozneg. Setu berr-ha-berr ar pezh 'm eus komprenet.

Ral eo an armerzhourien o deus bet gwelet an enkadenn o tont. Ar re o deus bet graet n'o devez ket bet klevet hag en tu-all da se ez eus bet graet goap outo a-wechoù.

Penaos 'ta eo chomet dall ar peurliesañ eus mailhed hor micher ? Kavout a rae dezho e oa "rasiaonel"  ar bosterien pa zibabe o fostadurioù, eme bPaul Krugman. Setu lakaet o fiziañs e marc'had an arc'hant. Hervezo e c'halle hemañ kavout priz gwirion an traoù hep na vefe ezhomm d'ar Stad emellout . Ar c'hontrol an hini eo eo bet prouet gant an enkadenn evel-just. Alies a-walc'h e vez "dirasiaonel" emzalc'h an dud war ar marc'hadoù arc'hant. Neuze n'hall ket ar re-se chom hep bezañ reoliet.

Un hevelep tra a oa c'hoarvezet gant an armerzhourien a-raok an enkadenn 1929. Krediñ a rae dezho e oa difazi ar marc'had. War-lerc'h e oa arru John Maynard Keynes en doa hevelebet posterien ar Yalc'h ouzh tud o kemer perzh er c'henstrivadegoù pronostik da-geñver ur priz kened. Da lavaret peseurt plac'h a vefe dibabet e oant pedet. Da lavaret peseurt plac'h a oa kavet ar goantañ ganto o-unan, ne oant ket. Hevelep tra gant ar bosterien e-keñver kevrannoù an embregerezhioù feuriet er Yalc'h.

Tamm ha tamm dre ma rae berzh an ekonomiezh e oa ankouaet kelenn Keynes hag enkadenn 29. Ar "gKeynesianed" o-unan a oa en em lakaet da grediñ e oa reizh ar marc'had gozik bewech. Pa vez "rasiaonel" an traoù e c'haller drevezañ anezho gant modeloù matematik. Micherad an armerzh a zo bet dihentet, eme bPaul Krugman, abalamour da vezañ kemmesket ganto ar gwir hag ar c'haer ma oa o modeloù.

Ret dezho bremañ adsevel ar skiant armerzh war ar gwir : dirasiaonel e vez alies argerzh an obererien armerzh.

Gant gerioù all, bep seizhvet den a dremen gant e naon bemdez, eme ar FAO, anezhañ Aozadur ar Broadoù Unanet evit al labour-douar hag ar boued, en un danevell nevez embannet.

N'eo ket, evel a-gent, un eost fall pe ur gwallreuz naturel a zo abeg. Enkadenn an armerzh an hini eo, eme ar FAO.
E 2009, an dud ez eus anezho 11% muioc'h gant an naon eget warlene.
Anv zo eus ur gwall veskaj etre an enkadenn armerzh hag ar geraouez zo war ar boued e meur a vro. Se en deus kaset 100 milion a dud ouzhpenn en dienez en ur ober bloaz.

650 milion a dud a zo ar gernez warno e broioù Asia ha Mor Habask, 265 milion en Afrika er c'hreizteiz d'ar Sahara, 50 milion en Amerika latin, e Reter-Kreiz hag en Afrika an Hanternoz.

Ouzhpenn-se ez eus 15 milion a dud da vihanañ hag a  zo o tioueriñ boued er broioù greantel pinvidik.

Un arvar a-bouez eo enkadenn ar boued evit ar peoc'h hag ar surentez er Bed, eme ar FAO.

Dilezet eo enkadenn ar yec'hed. Lampreg (*) eo ha ne ra ket kement a vrud ha stourmoù gwadek pe gwalldaolioù sponterezh. Setu n'eo ket damantet dezhi evel m'eo dleet.

Met ar c'hleñvedoù retolz evel an diabet, ar c'hrign-bev, klenvedoù ar galon pe ar gwazhennoù a lazh 96.000 den bemdez, pezh a zo 60% eus an holl marvioù er Bed.

Aon en deus Aozadur Bedel ar Yec'hed na greskfe an niverenn-se spontus er bloavezhioù o tont pa vo skoet ar broioù ar paourañ gant ar seurt kleñvedoù.

Kerkent ha 2015 e kemerint daou gement-all a vuhezioù evel an holl abegoù-mervel-all en ul lod.

Ur c'helenner war ar yec'hed etrevroadel, eus Bro Danmark, Ib Bygbjerg e anv, a damall kresk ar c'hleñvedoù-red retolz d'ar c'hêriekadur o vont d'an druilh-drask er broioù war ziorren pe en trede bed.

"Pa vezont o chom e kêr e vez diyac'hoc'h buhez an dud eget ma oa war ar maez ma c'hallent kaout frouezh ha legumaj, bananata el liorzh ha labourat er parkeier." emezañ

Evit diarbenn ar c'hleñvedoù-red retolz e erbed an Ao. Ib Bygbjerg e rafe al labour denegour war dro diorren ar c'hêrioù bras ivez, evit ma teuio ar re-se da vezañ yac'hoc'h o chom enno.

(*) insidieux

Termofis

Enkadenn an arc'hant, ne vefe ket he-unan ha dizalc'h. Unan eus seizh enkadenn veur hollvedel e vefe. Ha stag-ha-stag ouzh ar re-se, eme "Mandag Morgen" anezhañ "Think-Tank" eus Bro Danmark.

An enkadennoù all a vefe : enkadenn an hin, enkadenn ar boued (pe gentoc'h enkadenn ar bevañ), enkadenn ar yec'hed, enkadenn ar baourentez, enkadenn an danvezioù hag enkadenn ar surentez.

E servij an embregerezhioù emañ Mandag Morgen evel-just. Setu ne dleomp ket bezañ e-sell e vo prezeget an digresk gantañ ! Med lavaret a ra d'an embregerezhioù eo grevus-tre stad an traoù. Tremen poent eo kregiñ e-barzh cheñchamantoù an hin. Aliañ a ra anezho da labourat a-zevri da ijinañ produioù ha servijoù nevez hag a sikouro ouzh diskoulmoù d'ar gudenn. Digollet e vint eus o foan rak oc'h ober evel-se, eme MM, e vo graet berzh ganto... d.l.e. gounid a vo !

Termofis

Ar jedoniezh-se a c'haller lenn en danevell bet nevez-embannet gant Kengor diorren padus -  Sustainable Development Commission - a zo anezhañ ensav kuzuliañ hag gwareziñ da c'houarnamant Breizh-Veur evit an diorren padus, anvet e izili gant ar c'hentañ maodiern e-unan.

Ar C'hengor a soñj dezhañ n'hall ket ar bed kendelc'her gant kresk an armerzh a zo bet betek-henn. D'en diskouez e ra gant ur formulenn a zo bet savet 40 vloaz zo gant Paul Ehrlich ha John Holdren :

I = P x A x T

E-lec'h m'eo

I  : skog obererezh mab-den war an endro (impact e saozneg),
P : ment ar poblañs,
A : gounid dre zen (affluence e saozneg)
T : faktor teknikel d.l.e. skog bep dollar zo dispignet

Pa vez anv eus daskemmoù muzuliet e %, e-lec'h ober gant an arouezenn al lieskementiñ "x", e c'haller ober gant an arouezennoù "mui" (+) pe "nemet" (-) :

I =P+A+T

Lakaomp eo kemeret skouer an hin hag an dilaoskadennoù CO2 e-pad an 20 bloavezh diwezhañ :

ar boblañs P a oa 1,3 % brasoc'h bep bloaz
ar gounid dre zen A a oa 1,4 % brasoc'h bep bloaz
an dilaoskadennoù CO2 dre zollar T a oa 0,7 % bihanoc'h bep bloaz

Daskemm bloaz (I) a oa neuze : 1,3 % + 1,4% - 0,7% = 2%. Setu I war-dro 40% brasoc'h hiziv eget e 1990. Ha 80% brasoc'h e vo e 2050 eget hiziv ma kendalc'h an traoù evel betek-henn.

Da dizhout ar pal bet erbedet gant "panel" Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) evit cheñchamentoù an hin, e vo ret d'an dilaoskadennoù CO2 (I) bezañ 4,9% bihanoc'h bep bloaz betek 2050.

Gant ur vartezeadenn izel e vo P, poblañs ar bed, 0,7% brasoc'h bep bloaz. Mar chom kresk ar gounid dre zen (A) evel m'emañ e vo ret d'an  dilaoskadenn CO2 dre zollar (T)  bezañ : 0,7 + 1,4 + 4, 9 = 7% bihanoc'h bep bloaz. D.l.e. digresk 10 gwezh buanoc'h eget hiziv ha bezañ 21 gwezh bihanoc'h e 2050 eget hiziv.

Ha c'hoazh gant ar jedadenn-se e chom dizingal prosperite pobloù ar bed.
Degas  ar gounid dre zen er broioù war ziorren  betek live Europa, ha pa chomfe digresk hemañ-diwezhañ, a choulennfe kresk A bezañ 3,6% ar bloaz. Dilaoskadennoù CO2 dre zollar a dlefe bezañ 9% bihanoc'h bep bloaz ha war-dro 50 gwezh bihanoc'h e 2050 eget hiziv.

Mar kendalc'hfe kresk gounid an Europeiz e vefe ret ouzhpenn 2% da gresk A.  Neuze e vefe ret kaout dilaoskadennoù CO2 dre zollar 11% bihanoc'h bep bloaz d.l.e. o rannañ dre 130 a-benn 2050, d.l.e. koazhañ anezho da hogozik netra.

N'eus diskoulm teknikel ebet d'ar seurt guden, eme ar C'hengor. Setu eñ o kinnig prederiañ war ar "prosperite hep kresk" ha reiñ an dro-lavar-se da ditl d'e zanevell.

Termofis

Dereat eo feur-ren Bank Kreiz Europa (BKE) en e live izelañ : 1%. Ha marteze e tigresko c'hoazh. Se a oa lavaret gant Jean-Claude Trichet en e emvod-kelaouiñ un devezh war-lerc'h bezañ digresket ar feur-ren eus 1,25% betek al live izel-istor a 1%. Gant se e c'hallo digreskoù all dont da vezañ divizet.

Emañ Eurobank e soñj prenañ euro-endalc'hennoù evit 60 miliard a euroioù.

War an dro e roio prestoù 12 mizvezh d'ar bankoù evit kreskiñ an arc'hant laosk war ar marc'had.

Kement-mañ a dle sikour armerzh an endro-euro da loc'hañ war-lerc'h ar washañ enkadenn abaoe an eil Brezel Bed. Gwasoc'h eget gortozet eo ar jeu.

"Emdroadur an armerzh a-hed trimiziad kentañ ar bloaz a oa gwasoc'h eget ma oa rakwelet e miz meurzh. Met seblant stabilaat zo ha pa vefe war ul live izel-gagn. Laouen e vo gant ar vevezerien e chomo stabil ar prizioù war ar grenn dermen, pezh a greñvao ar galloud-prenañ" eme Jean-Claude Trichet.

 Termofis

("Fontoù Kevala Postañ" - FKP - "Private Equity Funds" e Saozneg pe "Fonds Capital Investissement" e Galleg)

Ar FKPoù a bren embregerezhioù hag a gav dezho e c'hallint gwellaat o askorusted. Goude bezañ graet e vez gwerzhet ar stalioù ganto gant gounid.
Peurliesañ e vez graet ar prenadennoù gant lodennoù vat a arc'hant amprestet. Setu lakaet an "efed loc'henn" brudet da dalvezout (displegadenn amañ).

Gant an enkadenn eo deuet diaesamantoù dezho.
Da gentañ :  izel eo priz ar c'hevrannoù en Eskemmdi. N'eus ket tu ken da adwerzhañ an ambregerezhioù gant gounid bep tro.
Da eil : aet e vez kengreadurioù an embregerezhioù war an digresk. Diaes e teu daskoriñ an amprestoù da vezañ. Setu lakaet an efed-loc'henn en arvar da vont war an tu fall.

Ouzhpenn zo.

War-bouez bezañ reolet emañ ar fontoù. Ur sturiad a vo kinniget er miz-mañ gant Kengor Europa. Gwir eo eo an "hedge funds" an hini eo a zo buket da gentañ. Met paket eo ar fontoù kevala ivez.
Broudet ar C'hengor gant Parlament Europa. E-touez difreterien hennezh emañ Poul Nyrup-Rasmussen, anezhañ Maodiern Kentañ kozh Bro Danmark ha bremañ  Prezidant Sosialisted Europa. Hag eñ enebour-touet d'ar fontoù kevala. Kemeret en doa bet penn "gwenodenn ar brezel" a-enep dezho abaoe ur pennad-mat . E brezegenn er bodad studi bet aozet gant Kengor Europa e miz C'hwevrer a zo kavet amañ (E Saozneg) a-gevred gant hini an Aotrou Jouyet a zo e Galleg.

Hemañ diwezhañ n'eo ket ken chalet-se gant ar fontoù kevala. Mat eo e zarempred gant an AFIC (Kevredigezh Frañs Kevala Postañ) war a seblant. Ha degemeret-mat gantañ an arc'hant lakaet en EBEoù* gant ar fontoù. Kalz a implijoù a vez savet mod-se, emezañ. An hedge funds an hini emañ war o lerc'h dreist-holl.
Diou dra zo goulennet gantañ :
- ma vo harzet dleoù an embregerezhioù prennet gant ar fontoù evit ma ne vo ket tu d'ar re-mañ d'o lakaat en arvar dre re efed loc'henn.
- ma vo savet ur "c'harbed" Europa nemetañ a vo graet dioutañ da arc'hantiñ an EBEoù a-dreuz Europa.

Nec'het eo Sindikat Europa ar fontoù evel-just. Gwelet e vez amañ o lizher d'an Aotrou Barroso.

Termofis

Lavaret e vez eo re efed loc'henn unan eus an abegoù d'an enkadenn. Seu mat gouzout petra eo.

Un doare da greskiñ askorusted an arc'hant postet eo ... pa ya mat an traoù gant ar postañ d'an nebeutañ. Pa ya fall e vez tu da goll kalz.

Gant ur skouerig e vo diskouezet mat emichañs.

Lakaomp em eus kavet tro da bostañ 100 hag e fin ar c'houlz em bo 110. Gounezet e vo 10 ganin neuze, d.l.e. 10% e vo askorusted ma fostañ.
Lakaomp bremañ, d'ober ar 100-se, e vo tennet 20 eus ma yalc'h-me hag amprestet ar peurest ganin : 80. Mar kavan da amprestiñ marc'hamat a-walc'h e vo lakaet an efed loc'henn da vont en-dro.

Lakaomp em eus kavet da amprestiñ e 5%. E fin ar c'houlz e vo ret din daskoriñ 80 + 5% x 80 = 84. Chom a ray ganin neuze : 110 - 84 = 26.
Setu me bezañ postet 20 ha dastumet 26. Deuet eo ar rendement da vezañ 6/20 = 30%
Setu me bezañ postet e 10% ha gounezet 30%.

Brav ar gounid neuze pa ya mat an traoù. Spontus ar c'holl pa'z eont fall.
Ma ya an embregerezh 'm eus postet ennañ da freuz-stal e vo kollet ar 80 amprestet ouzhpenn ma 20-me. Ha ret e vo din o taskoriñ eus ma yalc'h!